Achtergrond
De psyche verhult je vrije aard, en toch is ze geen vijand. Sterker: wie goed kijkt, ontdekt dat ze niet eens een ding is dat bestreden kán worden. Dat inzicht maakt je situatie werkbaar.
Wie contact wil maken met Spirit en Gewaar-Zijn, moet eerst helder onderscheiden wat in hem duaal, stollend en splitsend is, de psyche, en wat open en vrij is. Zonder dat onderscheid blijf je hangen in een conventionele psycheoptiek, of verwar je een ontspannen psyche met verlichting. Dat is zonde: je mist de kans om je vrije aard als uitgangspunt van je pad te nemen.
Maar dan ligt een valkuil op de loer: de psyche als vijand zien en haar willen afbreken of ontstijgen. In Zijnsoriëntatie geldt dat als een kardinale fout, die de splitsing alleen maar verdiept. De psyche is om te beginnen een prachtige uitvinding van de natuur, die ons onnoemelijk veel brengt. Ze verhult je vrije aard én ze bevat alle functies die je op het pad nodig hebt. Verhuller en helper tegelijk.
De psyche is geen vast ding waar je aan kunt werken. Ze is een samenstel van gewoontes: je 'hebt' geen psyche, je activeert per moment, onbewust en reflexmatig, een gewoontesysteem. Dat systeem is gevormd door je evolutie, je opvoeding, je cultuur en al je eerdere keuzes. Elke herhaling verdiept het spoor. Boeddhisten noemen dat karma; in Zijnsoriëntatie heet het ook wel 'leven in het huis van de ouders'.
Wie de psyche zo benadert, ziet ineens ruimte:
Die gewoontes doen ondertussen iets ingrijpends: ze weven per moment je werkelijkheidsbeleving. Wat jij als 'de wereld' en 'jezelf' ervaart, is als het beeld op een computerscherm, het oogt echt en zelfstandig, maar het is het product van talloze onzichtbare programmacodes. Probeer het maar: herhaal een tijdje de gedachte 'ik ben een waardevol persoon', en daarna het tegendeel. Je voelt direct hoe je lichaamshouding, je gevoel en je wereldbeeld meebewegen. De gedachten creëren je ervaringswereld, ter plekke.
De conclusie is even nuchter als bevrijdend: je hoeft de psyche niet te verbeteren, want ze bestaat niet. Je kunt beter iets nieuws doen, verlichte gewoontes creëren. Wie dat tot zich laat doordringen, kan stoppen met klussen aan zichzelf.
Onder dit alles ligt één basale misinterpretatie: reïficatie, oftewel 'verdingelijking'. Onze waarneming is evolutionair zo gevormd dat we alles als losse, vaste dingen zien. Kijk naar een boom: je ziet hem los van de aarde, de hemel, zijn wortels en de schimmeldraden waarmee hij communiceert. Dat de boom alleen bestaat dankzij duizenden samenwerkende factoren, is zintuiglijk onzichtbaar. Voor overleving was die versimpeling nuttig, vruchten, hout, schaduw, maar waar is ze niet.
Met de psyche is het precies zo. Ze is geen geïsoleerde entiteit, geen vaste identiteit, maar een relationeel fenomeen dat alleen bestaat in uitwisseling met de omgeving. Wie dat begint te zien, maakt volgens de boeddhisten een begin met leegtebesef. Er komt lucht in het systeem. De situatie wordt vloeibaar, en daarmee werkbaar.
Als de psyche niet weg hoeft, wat doet ze dan op het pad? Ze gaat meewerken. Aandacht richten, discipline bewaren, onderscheiden, plannen, doorzetten, het zijn allemaal psychefuncties, en je hebt ze stuk voor stuk nodig om te mediteren. In de meditatie richt de psyche zich op Spirit en Zijn, en raakt zo zelf geïntegreerd in verlichting. Zoals ik ook in het artikel over het drielagenmodel schreef: de psyche mag mee naar huis.
Voor mij was dit het meest bevrijdende inzicht uit de hele benadering. Jaren heb ik gewerkt aan een betere versie van mezelf. Er bleek niemand te zijn die verbeterd moest worden, wel een aard die herinnerd wilde worden.
Dit artikel is gebaseerd op het werk van Hans Knibbe, oprichter van de School voor Zijnsoriëntatie, zie zijn boek Zitten in Zijn, hoofdstuk 3. In de cursus komt deze visie op de psyche steeds terug in de beoefening.
Nieuwsbrief
Elke paar weken een artikel of oefening uit de Zijnsoriëntatie, rechtstreeks in je mailbox.
Achtergrond
Het drielagenmodel van de geest uit Zijnsoriëntatie: wat de drie lagen zijn en waarom dit verklaart hoe meditatie werkt.
Achtergrond
Kastrups idealisme, de apofatische traditie van Eckhart en Advaita Vedanta wijzen naar hetzelfde inzicht over bewustzijn.
Praktijk
Waarom je meditatiediscipline hapert, wat helpt, en waarom één zin over je motivatie goud waard is.
Gratis & vrijblijvend
In de cursus leer je mediteren vanuit 'al vrij', niet vanuit het verbeterperspectief. Plan een gratis kennismakingsgesprek.