Achtergrond
Filosofen, mystici en mensen met een eigen zoektocht komen vanuit heel verschillende richtingen vaak bij hetzelfde uit: bewustzijn is niet iets dat door materie wordt geproduceerd, maar de grond waarin alles verschijnt. Op deze pagina beschrijf ik hoe ik dat zie, en waarom het ertoe doet voor je meditatiebeoefening.
Wie zoekt naar het transcendente kiest een weg: meditatie, gebed, de verstilling van de natuur, het opgaan in kunst of muziek, of de loutering van ascese. Soms zijn het psychedelica die de poort openen, en soms is het een ervaring die je simpelweg overkomt, zoals een moment van overweldigende liefde dat je leven voorgoed in een 'voor' en een 'na' verdeelt. Die wegen verschillen enorm. Maar de bestemming lijkt, in wat ik lees en zelf ervaar, opvallend constant: een direct, niet-conceptueel gewaarzijn, waarin het onderscheid tussen 'ik' en 'de rest' oplost. Mystici uit vrijwel elke traditie beschrijven iets wat daarop lijkt, ieder op hun eigen manier. Of dat werkelijk hetzelfde inzicht is, of dat ik het zo lees omdat ik het graag wil zien, kan ik niet met zekerheid zeggen. Voor mijzelf voelt het wel zo.
De Nederlandse computerwetenschapper en filosoof Bernardo Kastrup is een van de bekendste hedendaagse verdedigers van het analytisch idealisme: het standpunt dat bewustzijn niet voortkomt uit materie, maar dat de fysieke wereld juist een verschijningsvorm is van één universeel bewustzijn, dat hij 'mind-at-large' noemt. Onze individuele geest is in dat beeld geen apart ding, maar een soort afsplitsing binnen dat ene bewustzijn, te vergelijken met hoe bij een dissociatieve identiteitsstoornis meerdere 'alters' ontstaan binnen één psyche.
Kastrup combineert dat filosofische werk met een lange loopbaan in de techniek, en niet als iets uit het verleden: hij werkte eerder bij CERN, Philips Research en ASML, en is nu oprichter en directeur van Euclyd, een bedrijf op de High Tech Campus in Eindhoven dat een nieuwe, uiterst energiezuinige AI-chip ontwikkelt. Filosofie over de aard van bewustzijn en het bouwen van geavanceerde silicium gaan bij hem dus gewoon samen. Hij beschrijft zijn these uitgebreid in Waarom materialisme onzin is, en in Waarom mythes geen onzin zijn betoogt hij dat religieuze mythes en verhalen geen achterhaalde fantasieën zijn, maar dragers van een symbolische waarheid over bewustzijn die letterlijke, feitelijke taal niet kan vatten. Wat mij daarin aanspreekt, is dat hij het gangbare materialistische wereldbeeld niet wegwuift uit wishful thinking, maar filosofisch onderbouwt: als bewustzijn het enige is waarvan we met zekerheid weten dat het bestaat, waarom zou het dan een toevallig bijproduct van materie zijn in plaats van het fundament ervan?
Diezelfde grondhouding is niet nieuw: eeuwen voor Kastrup werd ze al ervaren en beschreven door christelijke mystici. De apofatische traditie, letterlijk 'spreken door te ontkennen', stelt dat God geen object is binnen de werkelijkheid waarnaar je kunt wijzen, maar de grond waaruit ieder onderscheid, inclusief het onderscheid tussen 'ik' en 'God', pas ontstaat. Meister Eckhart noemde dat de Godheid, voorbij God als persoon, en schreef: 'Het oog waarmee ik God zie, is hetzelfde oog waarmee God mij ziet.'
De anonieme veertiende-eeuwse auteur van The Cloud of Unknowing (in het Nederlands weleens vertaald als De Wolk van het Niet-Weten) gaat nog een stap verder: God kan niet gekend worden door na te denken, alleen door liefde, en elke gedachte over God, hoe verheven ook, moet worden losgelaten in wat hij 'een wolk van vergeten' noemt.
Advaita Vedanta, de niet-dualistische stroming binnen de Indiase filosofie, beschrijft al meer dan tweeduizend jaar precies dat inzicht, maar dan in een heel andere taal: er is uiteindelijk geen tweeheid tussen het individuele zelf (atman) en het universele (brahman), ze zijn één en dezelfde werkelijkheid. De Upanishads vatten dat samen in de uitspraak 'tat tvam asi': dat ben jij. Niet als metafoor bedoeld, maar als directe aanwijzing naar wat je in essentie al bent.
Latere leraren werkten dat verder uit met de methode van 'neti neti', 'niet dit, niet dat': door alles waarmee je jezelf identificeert, gedachten, lichaam, emoties, rollen, stap voor stap los te laten, blijft er geen object meer over, maar de open aanwezigheid waarin dat alles verschijnt. Ramana Maharshi vertaalde dat naar een eenvoudige, directe vraag: 'Wie ben ik?' Niet om er een antwoord op te vinden, maar om door te blijven vragen tot degene die de vraag stelt zelf oplost. Kastrup noemt Advaita zelf de meest expliciete filosofische uitwerking van zijn these, maar het inzicht bestond natuurlijk al eeuwen voordat hij erover schreef.
Wat Kastrup filosofisch onderbouwt en de mystici van iedere traditie op hun eigen manier hebben doorleefd, is precies de grond waar Zijnsoriëntatie een praktische, hedendaagse weg naartoe biedt. Zijnsoriëntatie is ontwikkeld door Hans Knibbe en put uit Dzogchen-geïnspireerde non-dualiteit en westerse dieptepsychologie, maar is vertaald naar een toegankelijk, niet-dogmatisch kader waar je niets voor hoeft te geloven.
Dat gebeurt onder meer via het drielagenmodel van Zijn, Spirit en psyche: een eenvoudige kaart die verklaart hoe je van je gewone, gestolde werkelijkheidsbeleving via de straling van Spirit weer thuiskomt bij de open grond van Zijn. En via oefeningen als de Gestalte van Zijn, waarin je wijsheidsgeest zich toont in een beeld dat je eigen verlichte kwaliteiten spiegelt. Waar Kastrup het inzicht filosofisch beargumenteert en Eckhart en Advaita het eeuwenoud beschrijven, maakt Zijnsoriëntatie het week na week beoefenbaar.
Het patroon dat ik hierboven beschrijf, dat heel verschillende wegen toch bij dezelfde grond uitkomen, herken ik ook uit mijn eigen leven: vanuit meditatieve openingen, vanuit eerdere ervaringen met psychedelica, en vanuit spontane ervaringen van diepe liefde. Daarnaast ben ik in mijn leven ook geconfronteerd met diep, oneindig lijkend verdriet door een verlies dat mijn leven in een voor en een na verdeelde. In de eerste maanden wilde ik daar niets spiritueels van maken. Ik weigerde het verdriet te zien als brandstof voor mijn pad, ik wilde het niet begrijpen of ergens toe laten dienen, alleen voelen, hoe rauw, boos of kil het ook was. En precies daarin, in dat onvervalste aanwezig zijn bij wat er werkelijk was, zonder het te fixen of om te vormen tot een mooi verhaal, opende zich dezelfde grond die ik ook uit meditatie ken: een liefde die niet afhankelijk is van hoe het gaat, die er simpelweg is, ook wanneer mijn dagelijkse geest die nauwelijks kan verdragen.
Ik ga wekelijks naar de katholieke kerk. Niet omdat ik heel specifiek geloof in een god in de hemel en een zoon die komt oordelen over de levenden en de doden. Maar wel omdat het katholicisme, net als andere geloven en tradities, voor mij een opening biedt naar datzelfde transcendente bewustzijn, net als meditatie en net als de andere wegen die ik hierboven beschrijf. In de bijbel wordt God beschreven als 'Ik ben die Ik ben', Zijn zelf, buiten tijd en ruimte: precies de laag die in Zijnsoriëntatie Zijn heet.
Uiteindelijk is mijn overtuiging dat er alleen God is, alleen liefde. Voor mijn dagelijkse geest is dat moeilijk te bevatten, en dat is ook niet zo verwonderlijk: die geest creëert nu eenmaal voortdurend een eigen werkelijkheid. Maar zonder dat creëren, in direct ervaren, opent zich oneindige liefde.
Benieuwd naar de achtergrond van waaruit ik dit schrijf? Lees meer over de leraar.
Nieuwsbrief
Elke paar weken een artikel of oefening uit de Zijnsoriëntatie, rechtstreeks in je mailbox.
Achtergrond
Het drielagenmodel van de geest uit Zijnsoriëntatie: wat de drie lagen zijn en waarom dit verklaart hoe meditatie werkt.
Achtergrond
Waarom je een mystieke ervaring het best integreert door haar bewust te leren oproepen.
Achtergrond
De psyche is geen vijand en geen vast ding: ze is een gewoontesysteem dat per moment je werkelijkheid weeft.
Gratis & vrijblijvend
Lezen over bewustzijn is iets anders dan het rechtstreeks ervaren. Plan een gratis kennismakingsgesprek.